Wunpawng Amyu Sha ni a Amyu Sha Mung Masa Labau Kadun (Daw 1-2)

DAW- 2, BRITISH MUNG MADEN HPYEN NI WUNPAWNG MUNGDAN DE SHANG MADEN BANG WA AI LAM.

Lai wa sai prat ni hta anhte Wunpawng Amyu Sha ni gaw, gara maigan amyu, maigan asuya wa a uphkang ai npu e mung ntaw yu, n- nga yu ai. Tinang mungdan, tinang amyu sha Uhpawng hpe madu a shadip jahpang ahkang aya Chyanun Ninglen hpe jai lang nna, Uphkang woi awn , let nga pra lai wa sai ni rai nga ga ai.

Sam Amyu ni e MAHN ngu shamying ai htingbu mungdan kaw masha jahpan ram ram law ai amyu langai nga ai. Sam ni shamying lang ai dai nsen raw ngu nna anhte mung hkan shamying hkan tsun nang ai rai yang Shaning law law na wa ai hpag e nsen li loi shai wa nhtawm, jahtum e MYEN ngu ai nsen de gale wa nna, dai ni du mateng, dai htingbu, hpu nau amyu ni hpe anhte Wunpawng ( Jinghpaw ) ga hku MYEN amyu sha ni ngu tsun shamying lang nga ai re ai hpe jiwa ni tsun hti da ai hte maren chye lu ga ai. ( Wunpawng labau ginshi laika man- 76 ).

Moi prat hta anhte Wunpawng sha ni nga pra ai buga, mungdan hte dai hpu nau Myen Amyu Sha ni nga pra ai Mungdan a lapran kaw Sam Amyu ni nga pra ai buga madin din taw nga ai ( Sin Li Ga, Mung Myit Ga, Wunto- Saw Bwa ga hte, Kadu Kanan ga ni ) re majaw, jiwa ni a prat hta ndai hpu nau Myen Amyu Sha ni hte dan tawk, hkrum ganawn, hku hkau ai lam n nga ai. Myen hkaw hkam Bo Daw a prat hta kalang Wunpawng ( Jinghpaw ) shayi jaw sha yu ai.

Bai, DAW – 1 AMYU SHA NI A GINRU GINSA NINGPAWT.

Mungkan Pinra ningtsa e chyam bra nga pra shajang ai shinggyim masha amyu baw hpan ni hta na, anhte Wunpawng Amyu Sha ni gaw , Majaw Mahpan, Hpan Ningsang e hpan shalat da ai hte maren, Amyu baw hpan langai mi nga nna ndai Mungkan hta pra ai rai nga ai. ( Wunpawng Amyu Sha ngu ai gaw, Maru, Lashi, Zi, Nung, Rawang, Lisu, jinghpaw Amyu lakung ni gum hpawn tawn ai hpe ngu ai re.

Anhte a jiwoi jiwa ni prat ban hte ban hkai dan, tsun hti da ai anhte Amyu sha ni a ginru ginsa labau hpe kadun ai hku gawn yu ga nga yang, lawu de na hte maren rai nga mali ai.
Moi prat hta, Shinggyim Masha ni amyu baw hpan shingteng amying jaw nna, garan nga pra hkrat wa ai shaloi, SHAN HTOI, SHAN HPRAW, SHAN CHYANG, SHAN HKYENG ngu ginhka masat shamying dat ai hta na anhte Wunpawng Amyu baw hpan gaw, SHAN HTOI Amyu baw hpan hta lawm nna, dai kaw na garan pru wa ai rai nga ai hpe chye lu ai. Ndai SHAN HTOI shinggyim masha ( mashang ) baw hpan hpe mungkan labau sara kaba ni gaw MONGOLOID ngu shamying ai hpe chye lu ai.

Ndai SHAN HTOI GAM ( MONGGOLOID) shinggyim mashang baw hpan nga pra wa ai ningpawt ninghpang shara ginra gaw, Asha Dan a Sinpraw Ding Dung ang e rai n htawm , dai ginra hpe labau sara ni gaw ORDOS hte JEHU ginra ngu shamying ai hpe chye lu ai. Ndai prat hku nga yang, MONGOLIA BUM GA ginra rai nga sai. Dai re majaw, moi chyaloi nhkoi na Wunpawng a shawng na majoi shingra ( MAJAW SHINGRA ) gaw MONGOLIA BUM rai sai.

SHAN HTOI ngu ai shinggyim Uhpawng kaw nna, Amyu Sha ( Races ) hku nna bai garan pru wa ai prat hta, anhte Wunpawng Amyu sha ni gaw, Mongolia Bum a Dingda maga de ginru ginsa yu hkrat wa ai. Majoi Kabawp kaw du nna, bai yu hkrat wa ai gaw, Kan Su Mung, Ching Hai Mung, Tibet Mung hte Miwa Mung ni hpe gala lai di nna, ginru ginsa yu hkrat wa ai re hpe chye lu ai. Yu hkrat wa ai shaloi, Hka Nu Hka Gam ni hpe machyu, dai hka nu ni hpe hkan hkrat wa ai.( 1 ) Ya Lung Zang Bu Hka , ( Hpung Gawn Hka ) ( 2 ) Sak Hkung Hka, ( 3 ) Mali Hka , ( 4 ) Hpung Mai Hka nu ni hpe hkan hkrat wa nna, dai ni na anhte a rudi dailup daihpang ndai Wunpawng Mungdan hta shang kabye, madu, shanu nga ai rai saga ai.

Dai ni anhte shanu madu da nga ai anhte a Kanu Mungdan ndai hpe achying aring rai madu la lu hkra, Jiwoi Jiwa ni a manu daw dan nlu ai, Asak du baw law law hkrat sum hkam nna, de gaw da sai lamu ga, Mungdan re ai hpe labau hte maren chye lu, nga ai.

Jiwa ni Chyai Hku Majoi de du ai gaw, AD ? 600 hta hpang nhkrat ai lam labau mabyin masa hku nna chye lu ai. Kala Mung maga de Du Wa Pyi Sa Gam woi awn nna ginru ginsa hkrat ai AD ? 1160 ning hta re hpe chye lu ai. ( Captain U Sa Htingbai Naw Awn ka da ai labau ginshi hta mu lu ai re ).

Lai Wa sai prat shaning law law wa Jiwa ni gaw, anhte amyu sha ni hpe gumchying gumsa lai len masa hte Uphkang woi awn, hkrat wa nna, jiwoi jiwa ni shakut shaja maden da lu sai tinang a dailup daihpang kanu mungdan, Buga ginra ndai hpe masha amyu ni a lata de ntat sum kau hkra , shaning hkying lam , makawp maga da lai wa sai hta n- ga, tinang amyu sha ni ginru ginsa chying ring wa hkra woi awn nga pra lai wa shajang masai re.


Min Don Hkaw Hkam ( AD ? 1853 ? 78 ) hpe Shagri Bum Sumhka Du Chyau Hpa Ra a prat hta shayi sha kalang jaw sha yu sai.

Ndai zawn shayi sha jaw sha ai gaw, Du Magam shada hku hkau lam hku nna, tinang a hting nu na NANG SHAYI hpe Myen Hkaw de shadun ai lam re hpe chye lu ai. ( The Making Of Burma By Dorothy Woodman laika man-517).

Wunpawng Amyu sha ni shing rai nga pra taw nga yang, AD- 1824-26 , Myen Hkaw Hkam BA GYI DAW a prat hta maisak hpun hpaga galaw let, Maden shang wa ai British Mung Maden Hpyen Hpung hte Myen amyu ni majan byin hpang wa ai. Hpyen Jaubu Kaba Hpundu La ninghtoi ; 1-4-1825 , ning hta hkrat sum ai hte rau , Myen Hkaw Hkam wa majan sum mat ai majan gaw 1885 November shata htum wa de THEE BAW Hkaw Hkam wa rim la hkrum ai hte British ni dang nna, THEE BAW Hkaw Hkam up ai Myen Mungdan gaw, British Mung maden wa e Uphkang ai kata de shang mat sai. ( Thee Baw Hkaw Hkam Mung Kala Mung e bawng dung nga yang 1916 ning hta si mat sai ).

Thee Baw Hkaw Hkam a Madalay Hkaw hpe dang la ai British Hpyen Du Kaba Prender Gast hte Norman yan gaw 1885 December htum wa de Man Maw mare de htim ganaw lung wa ma sai. Man Maw Mare de du ai hpang shata kade nna yang 1886-87 kaw nna British hpyen ni Wunpawng amyu sha ni a dailup daihpang, mungdan buga shara shagu de bra nna htim gasat bang wa masai. Dai zawn htim gasat bang wa ai shani kaw nna Wunpawng Amyu hte Mung Maden British wa majan baw hpang wa ai rai sai.

Lahta e tsun lai wa sai hte maren, Myen Amyu ni e Uphkang jum tek ai Uphkang gaiwang a shinggan de tinang Uhpawng tinang san san rai shanu nga ai Wunpawng Amyu sha ni hpe, Mung Maden la mayu ai British gaw, da sang bai majan baw nna htim gasat wa nu ai. Ning re ai labau mabyin ni gaw, moi shawng de e Wunpawng amyu ni kade a Uphkang ai shingnip shingwang npu e ntaw yu ai sha,tinang a Chyanun Ninglen Shadip jahpang ahkang aya hte tinang nga pra ai labau sakse majing rai sai hpe asan sha mu lu nga ai.

Hpunggan Gat Rawn Du ni a Buga de British Hpyen Du Kaba General Wolseley woi awn ai hpyen n-gun (500), 1886 ning April shata 15-16 ya hta ganaw lung wa nna, aja awa gasat poi byin ai hpang April ?20 ya hta Hpunggan Gat Rawn hpe nat kau da ma ai.

1892 December shata  3 ya kaw nna 1893 March shata htum hkra laman htim gasat bang wa ai British hpyen hpung kaba hpe Sam Kawng na anhte a jiwa ni aja awa hkap gasat nna British hpyen du (6), hpyen la(102), yawng hpawn (108) hpe shagrawt kau lu sai. Column Commander Captain Boyce Morton hkrat sum lawm ai. ( Burma Gazetteer, Myitkyina Dist, Page. 60-62 ).

Sabaw Nawng Ningmawk, Lai Si Myawk Tawk ngu ai share jaubu wa woi awn ai jiwa ni gaw, British Du Mr. Martini Chief Civil Officer woi awn nna ganaw lung wa ai tai hpyen ni hpe 1896 ning hta Wa wang- hka chyang, La- Sawp Hka mayan e hkap gasat ai.
( The Making Of Burma Page- 374 ).

Gara Ga, Sana Ga, Sama Wa Wang, Sadung Ga, Dung Hkung Loi Seng Ga hte kaga nga shara shagu na Mung Du ni hte jiwa ni gaw, maigan de nna mung maden shang kabye bang wa ai British hpyen hpung ni hpe share shagan myit hpring tup, magrau grang let ninghkap gasat nna tinang a kanu mungdan hpe atsam nga ai made makawp maga lai wa masai. Shing rai ninghkap gasat ai hta, jiwa ni asak du baw tsa lam, hkying lam sum nna dum nta, sutgan nai mam, yam nga hti ndang hkra sum machyi ai lam nga lai wa sai. Jahtum e n- gun nbung ai a majaw e, shanhte tsaw ra la ai Wunpawng Mungdan, Buga ni gaw British e kabye Uphkang sha ai hpe hkam mana sha ra lai wa sai rai.

British mung maden ni gaw, Wunpawng Mungdan ginra nkau mi hpe aloi ali hte dang la, Uphkang sha lu ai nrai, shaning 20 ning na ai hpang she, atsawm sha Uphkang lu ai. Mali Nmai hte Mali Hkrang Wa lawng de gaw, 1930 ning a hpang daw de she atsawm sha shang kabye uphkang lu ai hpe labau hta mu lu ai re. ( The Making Of Burma Page- 517 ).

Lahta e tsun lai wa sai hte maren anhte Wunpawng Amyu sha ni gaw, tinang a dailup daihpang lamu ga, kanu mungdan hpe na chying tsaw ra makawp maga nna, mung maden ni hpe aja awa hkap gasat ai nhkan e, shanghte Uphkang sha ai aten hta anhte amyu hpe ram ram dip nna Uphkang lai wa sai. Dai majaw, anhte gaw hpaji hparat lam, Sut masa lam, Hkamja lam zawn re ai lam shagu hta prat hpang hkrat ai hkrum sha lai wa sai rai.

Gasat gala lam hta share shagan ai hpe mu la sai majaw, anhte Wunpawng hpe British ni a Hpyen Dap hte Balik Dap de hkap bang la nna, Hpyen La/ Pra Da galaw shangun ai. Man Maw Balik Dap de 1898 ning kaw nna Wunpawng sha ni hpe hkap la hpang sai hpe chye lu ai. Hpang daw de hpyen dap de mung hkap la ai majaw, hpyen la shang galaw shajang nna, NO-1 Mungkan majan ten, Ninghtoi; 30-7-1917 hta rawt sa nna ninghtoi; 15-8-1917 hta Mesopotamia de du ai. Jiwa ni marai ( 428 ) tup Sinpraw kaang ga Mesopotamia Mung de British Asuya a matu majan sa gasat garum lai wa sai hpe mung labau hta mu lu ga ai re.

British Colony Asuya anhte Wunpawng Mungdan hpe Uphkang hpang wa ai ten, 1901 ning na yup tung jahpan hte maren nga yang, Myitkyina Ginwang pa daw de nga ai masha jahpan gaw lawu de na hte maren re hpe mu lu nga ai.

  1. Wunpawng (Kachin) Marai………………………………………..37063.
    2. Sam Amyu Marai……………………………………………………..19009.
    3. Myen (MAHN) Marai ………………………………………………5215.
    4. Kaga ( Kala , Miwa zawn re ai ni ) Marai …………………….6112.
    Yawng Hpawn…………………………………………………………….67399.

British Mung maden ni ningnan du kabye shang wa ai ten hta, anhte amyu hpe grai zai ai, lagawn ai, myi n hpaw ai masha amyu langai mi hku sa mu ai rai tim, shanhte a hpyen dap hta magam sa gunhpai ai hpang mu mada wa ai gaw (1) Sadi dung ai (2) Kang Ka ai (3) Dinghpring ai (4) Magrau grang ai (5) Myit hpraw san ai atsam ningja ni hpe mu ya lu masai rai.

Wunpawng Amyu Sha Ni a Amyu Sha ni a Amyu Sha Mung Masa Labau Kadun, Ginjaw Komiti, Wunpawng Mungdan Shawnglawt Hpung

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *