Wunpawng sha ni a Shawng daw na prat.

Wunpawng sha ni a Shawng daw na prat.

  1. Wunpawng mung gaw Maigan laika ka sara ni a mu mada ai hku nga yang lai wa sai 300 daram hta sha jinghpaw mung de du shang wa ai hpe mu ma ai. Raitimung, buhtawt hkrat mat wa ai ngu ai ( Migration ) gaw kalang lata byin ai nrai, angwi ngwi sha byin wa ai lam chye lu ai. Dai majaw anhte wunpawng sha ni a ga ni hpe sawk sagawn yu ai shaloi jau dik BC 300 hte AD 200 laman e mali hku hkrang hku hkan nkau mi du nga sai lam chye lu ai. Mon-khmer ni hte ga bung ai lam loi li nga ai hpe Dr. Gordon Luce hku nna tsun dan ai. Ndai gaw Prof. Gordon ngu ai myen mung a lam hte seng ai Hpaji ninghkring rai nga ai. Ndai lam ni gaw ga ni hpe maram nna sawn dingdaw yu ai daw (relative estimate) ni rai nga ai.Sakse gaw: Thai mungdan Kanburi, Mehongson ginwang e Lawa masha ni nga lai wa ai hpe mu lu ai. Ndai ni hpe Kachin ni hte ga shaga ai lam ni loi li npawt hkridun nga ai majaw Kachin kaw na lakying ai nga mung tsun ma ai.Nkau mi gaw Mon-khmer kaw bang da ai. Ndai ni nga ai shara de sa du ai shaloi Wunpawng hte bung ai lam gaw Lahta de tsun madun ai ginwang hkan bum hkan kawng hkan luphka htu ai hpe mu lu ai. Ndai ni gaw Mali hku hkan hkrang hku hkan e AD 100 ning shawng de nga lai wa masai lam Prof. Gordon Luce wa Miwa ni a manshu laika hta mu hti ai re. Ndai laika ka ai wa nan Thai Mungdan e sa du nna 1991-1995 ning laman Lawa masha ni a luphka hkan yu, htu yu rai sumla gayat tawn ga ai. Luphka kata kaw di bu ni hta mu ning wa ni, nra ni bang tawn ai. Ndai gaw kadu kanan hte mung bung ai. Bai nna bum ni kawng ni hkan sha shara lata nna lup hka htu ai hpe mu lu ai. Bai nna Mahtum Mairawn ni a Ju manau hpe 1991 ning e galaw yang Hkamung hkaman ni hte matut ai ? Hintha? Pyek sumla hpe Hkungri kaw shalawm ai hpe mu lu ai. Dai gaw anhte Kachin ni hte Khmer ni rau nga lai wa sai sakse re. Khmer ni gaw BC prat kaw nna AD prat hpang wa ai ten hta Wunpawng Buga e nga lai wa masai. Galang hpe shamying ai Langji, Langda, Langmut ngu ai ni bung nga ai lam sakse madun ai. Kaga Sanat nga ai ga ni.Mungkan a labau hpe yu dat ai shaloi laika ka sarama Dorthy Woodman a laika hta Asia Mungkan na Miwa ni hta Mungkan a kaang rai nga ai Persian hte Mesopotamia ni hte matut mahkai ai lam, India mungdan na Bukda makam masham hpe Miwa de ginlen ai ten ni hta Myen mung lahta daw Yunnan ga hte matut ai Wunpawng mung hku lai wa lai sa ai lam chye lu ai.BC 128 ning hta Han Hkawseng a prat e Hkawhkam Wu Ti a prat hta shi a Hkringmang kaba Chang Chieng hpe Mesopotamia, Persian mungdan de matut mahkai shangun ai. Hpa majaw nga yang Miwa mung hta Han Miwa ni Yangze hka nam de rawt wa ai majaw dai ni hpe ninghkap na jinghku mungdan kaba ni hte matut mahkai ai lam rai nga ai. Chang Chieng a 10 ning daram Ssichuan khan e bawng dung let nga shkawm nga yang Ssichuan hte India mung a lapran hpaga ga ai shiga ni na lu masai. Hkawhkam wa gaw lam kaba mali hpaw nna kasa dat ai.

Tien Chun lam ( Magwi lam nga shamying ai )
Yunnan kaw na lahta Kachin land hku sa ai. Ndai shara ni hpe zing la shangun ai. Hpa majaw nga yang India hte lapran e matut manoi shanhte hkawm sa mayu ai majaw re.
Ndai gaw lam langai mi a labau sha re.

AD 97 ning hta gaw Greek Alexandria mare na sumtsan salang a hpung ni Roman Hkawhkam wa dat nna Miwa de sa wa ai hta lahta Kachin Landa hku nna Mai Nmai hka rap wa rap ai lam hpe mu lu ai.AD 800-900 daram hta Nan-chao Hkawhkam hte Assam Hkawhkam ni matut mahkai ai shaloi Tieng Chun-Waingmaw-Mogoung-Danai hka hku nna Gauhati, Manipur hku lam hkrang mat wa ma ai. Dai ten hta Nan-chao Hkawhkam wa lahta Myen mung de zing la lu wa sai aten re. Nmai hka mayan Jahtu ai labau ni rawng nga ai. Bawng masha ni hte amu shut ai bawng ni hpe bungli galaw shangun ai. Nan-chao ni gaw Kachin land Hugawng, Assam. AD 800 daram aten hta Pyu masha ni grai hkik ai aten rai nna Miwa Hkawhkam wa a man de pyi Pyu masha ni madum sum pyi sa dum dan ai aten hpe hkrak Miwa Hkawhkam ni a labau hta matsing masat da ai hpe mu lu ai. AD 832 ning hta gaw Nan-chao ni rawt wa nna Pyu mung de kasat kau masai. Pyu bawng masha 3,000 daram hpe Yunna Fu de woi wa ai lam ka tawn ai. Pyu kashu kasha ni nga ( fish ) hte pyen ai hkrung kanu ( Insects ) ni sha ai lam labau hta rawng nga ai. Dai hpang e Myen ni yu wa nna Nmai hka hte Sakhkung hka lapran na yu hkrat wa masai lam Prof. Gordon Luce tsun ai.

Nan-chao labau sara Fan-cho gaw AD 863 hkan hta ka kau da ai Man-shu labau laika hta dai aten hkan kaw nna Tibet Bum pa layang hkan kaw na bum masha ni buhtawt hkrat wa sai lam chye lu ai. Fan-cho ka da ai hta Ta-Hsueh- shan ngu ai hkyen bum kaba ( great snow mountains ) ni shinggrup tawn ai Ta-Tan lamu ga pa layang kadit ( great marshland ) a lawu de hka lahkawng lwi hkrat wa ai. Ndai gaw Putao pa hpe tsun nna Ja grai pru ai rai nhtawm, Mali hka hte Nmai hka hpe tsun ma ai. Lou-Tou-Chiang hte Li-shui ngu da nga ai. Ndai shara kaw bu hpun palawng atsawm nkap ai masha ni gaw Naga ni rai nna Mishmi ni rai nga ai. Fan-cho tsun ai hku nga yang amyu baw sang 10 daram myiman hkan, hkum hkan maksam sam ai amyu hpe mu lu ai lam tsun ai.Proto-Kachin ni a lam hpe dai ni grai wa n mu lu mat wa ai raitim, Kachin amyu masha ni a lakung lama hpe lawu de na hte maren mu lu ai. Dafla, Mishmi, Miri zawn re ni hte kaga ni a lam hpe Himalayan Barbary laika buk e mu lu ai hte maren sumla ni loi bang dat ai.

India mung, Assam, Nepal mungdan, Miwa mungdan, Myen mungdan, Thai, Vietnam, Laos, Cambodia hkan du hkra chyam hkawm nga ai. Amyu gindai 7 hku garan da ai.

  1. Tibatan-Kanauri (Bodish-Himalayish, Dzorga; Lepcha, hte Magari
    2. Abor-Miri-Dafla ( Mirish );
    3. Kachin
    4. Burmese Lolo
    5. Bodo-Garo
    6. Kuki-Naga Ndai lakung 7 kaw nna amyu 100 jan karan mat wa ai hpe mu lu ai. Tsun mayu ai gaw Asia dan Sinpraw, dingda maga de chyam bra ai amyu ni a npawt gaw Kachin re lam hpe Paul K. Benedict hku nna 1972 hta Sino-Tibetan A Conspectus laika hta rawng nga ai lam hpe mu lu ai. Mungkan e masat ya sai. Ndai gaw anhte amyu kaba tai lai wa sai sakse ni rai nga ai. Dai ni mung ndai mung ndai ga ni hta woi awn ra ai lit ni gaw labau e jaw ai lit ni nan rai nga ai. Anhte gaw amyu kaba tai lai wa sai sakse re.

Lahta na labau hta Nanchao Hkawhkam ni gaw Sam zawn rai nga tim Sam nan mung nrai re Taili Fu kaw nga ai amyu ni rai nga ma ai. Shan hte hta Tibato-Burman ni mung shang lawm nga ai lam Prof. Luce sawn mu ai. Ndai ni gaw Nanchao amyu masha ni a Htunghkring hte bungpre mat wa ai hpe mu lu ai.

Nanchao Hkawhkam ni gaw:

Pi-lo-ko

Ko-lo-feng

Feng-kia-yi

Yi-mau-siin ( 778-808 AD )Ndai zawn kawa a mying jahtum na hpe la nna kasha ni a mying bai hpang ai hpe mu lu ai. Law Waw, Lachik ni a htunghking ni hte bung nga ai. Kaga ni hta mung Kawa Maran rai jang kasha mung Maran, Kawa Lahtaw rai jang kasha mung Lahtaw ngu ai baw htunghking nga ai.AD 700 ning jan hta Ngasaung Chan majan hta Miwa hte Myen majan kasat ai lam. Dai kaw mung Wunpawng shani Nanchao ni hte pawng nna sa gasat ai lam sawn lu ai. 1966 ning hta Manmaw na Byuhamu Dukaba Khin Mg Aye wa ya na Momawk Chyari dagaw ang e re lam wa sagawn ai na yu ai. ( Maran Brang Di ). Nkau mi gaw Husa pa Lasa pa Miwa mung kata na mare kaw re nga ma ai. AD 1253 ning hta Nanchao ni Mongols ni a lata e shang mat wa ai. Ndai aten ni hta Mongol ni ra yang ra ai hku hpyen roi gau saw ai lam ni mu lu ai. Ndai ten e gaw Wunpawng Sha ni lawu de yu mat wa sai. Sam hte Balawng ni hpe htu mat wa nna dingda de yu hkrat mat wa sai. Dai aten hkan e Sam Balawng hte ganawn ai gaw arau nga let jawm nga dat majan byin dat rai nga lai wa sai. Raitimung, Myen hte kanawn ai gaw loi mi grau singga ai hku rai ang sai. Jinghpaw ni a ruhka lam, Up hkang ai htunghking lam ni hpe yu ai shaloi, n jaw n ang ai kaw galoi mung npu e n taw ai hpe mu lu ai. Shada lahkawng maga myit dik hkra ruhka sawn nna manghkang shangut ai hpe mu lu ai. Dai majaw myit npyaw ai baw mungut nga jang grai yak ai lam re.Ga shadawn nga yang Wunpawng Buga hta Nanchao ni Mongol ni lai mat wa ai hpang gaw anhte buga hta anhte hkrai nga lai wa wa sai. Kade npu ntaw ai ngu ai gaw teng nga ai. Raitim Mogaung hte Manmaw hpe Myen ni Myowun wa tawn nna ndai mare lahkawng hpe shi a npu e tawn nga ai. Miwamung de sa ai lam hpe Manmaw hku nna jum tek ai. India, Assam de lai ai, Lung Seng maw de sa ai lam Mogaung de jum tek ai. Hpyen dap jung ai re.1884 ning hta Mougaung mare hpe Wunpawng sha ni hte Miwa ni jawm gasat lai wa sai. December shata hta Man Maw mare kaw shang gasat sai. Ndai lam ni Missionary Magazine e mung lawm nga ai. Man Maw kaw Mali hka kau e nga ai Myen Sam kahtawng ni hpe shana sa nat gasat kau ai lam ni nga ai. Wunpawng ma asak 16 ning e ma ni hpe sat nna baw daw nhtawm Man Maw mare e tawn da ai lam. Wunpawng sha ni hpe zai ai amyu mare kata n jashawn. Mile lahkawng Wa Yaw kahtawng na Magyeng hpun pawt e wa yup yup rai ma ai lam hkai lai wa masai. Thein dawgyi Hpara ni kaw Wunpawng masat bang nna Gawkngnu de ai lam. Maungan Gawkngu nga shamying lai wa sai lam rawng nga ai. Dai majaw shada matut mahkai kumhpaw kumhpa jaw hkat ai tsang hte sha nga lai wa sai. Ndai status gaw Sam Sawbwa ni hte Myen hkaw hkam matut ai tsang re.Moguang hte Manmaw hpe Kumhpaw Kumhpa sak jaw ai hku matut ai. Kaga shara ni gaw anhte ginra de kadai mung ndu ai, n sa up ai hpe mu lu ai. British ni hte n katut shi ai ten du hkra Myen Hkaw Hkam hpe Ninghkap gasat ai gaw anhte Wunpawng ni grau mying pru ai hpe mu lu ai. Majan kaga ni mung grai naw nga na re. Raitim Moguang, Manmaw, Ngasaungchan majan ni hta Miwa hkran de na Jinghpaw ni Myen mung hkran de na Jinghpaw ni yawng shang lawm ai lam hpe chye lu ai. (Yunan Jinghpaw Htinghking Hpung). Dai majaw Bogyoke Aung San gaw Kachin ni a labau hpe Miwa ni ka tawn ai hpe la kap nna Myen mung a simsa lam hta Amyu kaji ni hta shawng jinghku hku ra ai lam hpe myit hkawn u ai. Panglong zuphpawng e du lung wa yang Sam ni shawng hka lum ai, raitim dai ni hpe rai n shakram ai sha Kachin ni nga ai de lawan ading tawk lung wa nna wa shakram ai hpe mu lu ai. Dai hpang she kaga amyu ni hpe shakram ai lam mu lu ai.

Koloni pratEnglish ni 1886 ning hta lahta Myen mung hpe zing la ai ten du hkra, majan nsim ai. Thibaw wa lak nak jahkrat ai hpang raitim Lahta Myen mung Manmaw, Mogaung shara shagu English ni a lata e kalang ta n shang ai hpe mu lu ai.Manmaw mare e English ni 1889 ning daram e malawng maga lu zing wa ai. Sinpraw Sadon, Sama, Miwa ga jarit sinna de Mogaung ga kaw nna India ga jarit de 1892 ning e zing lu ai. Kaga de gaw rai n lu ma ai. Myitkyina-Manmaw de gaw 1928 ning Putao de 1914, Nmai Wa Lawng de 1930 ning jan, Hugawng de 1928 ning daram hta she shang lu ai. Lieutenant Harrison gaw Sadon e 1892 hkala mat ai. Captain Morton gaw Sama e hkala mat ai.Sam amyu masha ni hte seng ai lam. 1886 ning January praw langai ya laban hpang manga ya shani kaw lahta Myen mung gaw English wa up ai aten rai sai. Sam mung gaw Myen Hkaw Hkam ni a prat e Myen Hkaw Hkam wa a npu e taw ai ngu tup hkrak n tsun lu nga ai. Kumhpaw Kumhpa sak jaw ai tsang (Tributary) hte nga lai wa sai. Dai majaw Sam mung hpe Sawbwa ni hpe ahkaw ahkang jaw ai hku matut nna up hkang shangun ma ai. Ginwang 48 hpe Sawbwa, Myosa ni hku nna up mat wa ma ai.

English up hkang masa amyu kaji a lam.

Montagu-Chelmsford up hkang masa                           

Ndai gaw 1914 ning 1918 ning laman na No.1 mungkan majan hta English koloni galaw hkrum ai munng dan ni, India, Myen mung zawn re ni gaw majan e English hpe mung garum ra malu ai. Dai shaloi English gaw koloni kaw nna madu up hkang mungdaw jaw na nga nsen shapraw wa ai. Dai shaloi India na Gandhi, Nehru ni grai shanglawt ahkaw ahkang grai hpyi wa ai aten hta e madu up hkang mungdaw tsang hku nna galaw ya ai up hkang masa rai nga ai.Dai aten e Myen ni mung dai zawn re madang tsaw ai madu up hkang mungdaw lu la na matu shakut wa masai. Dai majaw ndai Motagu-Chelmsford tsang rai n du yang Myeng mung e Ningtau governor Craddock Scheme ngu ai hte naw gan up nga ai. Ndai Craddock Scheme a majaw India hte rau ginrun tawn ai ga garan na lam galaw wa ma sai. Ndai gaw madu up hkang lam loi li jaw hhpang wa ai lam re.Raitimung dat kasa ni hpe ahkaw ahkang grai shagyip shagyeng tawn ai lam a majaw Myen mung hta grai garu ning hkap wa ai dai majaw ndai masa hpe dawm kau masai.
Jawngma shawa n-gun madun wa ai hte 1920 ning hta Myen myu tsaw ni rawt kasu ai majaw English gaw Diarchy Up hkang lam jaw na matu myit hkrum dat masai.

Diarchy Up hkang masa.1923 ning January shata praw 2 ya hta Myen mung hpe kaga India mung na mungdaw ni hte maren Diarchy up hkang na ahkang jaw masai. Ndai hta ahkyak ai gaw Bum nga masha ni hpe Diarchy up hkang ai hta n shalawm
ai lam re. Ndai gaw English anhte Bum nga masha jinghpaw, Sam, Hkang ni a lam hpe chye ai majaw makawp maga ai hku chye na ai. Myen ni gaw sai garan ai ngu ma ai. India na amyu kaji ni mung Diarchy kaw n shalawm ai. Dai hpe India Hindu malawng maga re ai ni n ra ai. Ndai gaw Myen mung hpe Ningtau Governor wa up ai kaw na Governor tsang desharawt dat ai re. Myen mung ting hte seng ai Central subjects hpe India kaw na lit la nna Provincial ngu Mungdaw ni lam hpe gaw Myen mung asuya up ai masa rai nga ai.

Diarchy up hkang lam hta na Provincial masa hta Myen mung asuya up ai hta Reserved Subjects ngu ai: Gumhpraw dum, Ahkun hkang se, Mungdan dinghku (Home ministry), Tara upadi hte seng ai, Balip dap, ni lawm nna ndai hpe gaw India asuya npu na Uphkang dap hte rau jahkrum nna Myen hte seng ai Governor wa galaw ra ai. Transfered Subjects ngu ai gaw Governor wa gaw Upadi galaw ai Kongsi kaw nna lata san da ai Wunji lahkawng hte arau amu galaw ra ai. Uupadi kongsi ngu ai gaw marai 103 rawng nhtawm, dai kaw nna marai 79 hpe lata tawn ai.Bum ga masha ni a ginra, Sam mung, Taungthut, Singkhaling Hkamti, Hkang bum, Rakhaing, Khamtilong, Myitkyina, Manmaw Katha ndai shara ni gaw rai n-galu kaba shi ai ngu nna Myen mung a uphkang ai Upadi kongsi ni hpa baw mung n-galaw shangun ai. Ahkang nnga ai. Dai hpe Myen ni gaw Diarchy uphkang lam kaw nna grai pawt ai. Ndai hpe dum ra ai. Ndai shara ni hpe Burma Frontier Service ngu ai hte up hkang na matu Britisha ni 1922 ning, December shata hta lajang ma ai. Dai majaw Mungdaw hte Munghpawm a lapran e ginhka ya ai nga nna Myen ni grai pawt ma ai.

Amyu hku nna kasa lata ai lam.(Communal Represeentation).1923 ning kaw nna gaw Up hkang ai lai bai kalai wa ai. Dai gaw Communal representation ngu ai re. Anhte mungdan e gaw amyu sha ni san san rai nga ai majaw Amyu sha hku nna up hkang lam hta lata san mat wa ai. Ndai gaw makam masham, amyu Htunghking hta hkan nna tinang a shara tinang up mat wa na hku lajang ai re. RaitimungMyen mung hku nna gaw dai masa hpe ninghkap ai. Connunal Electorate ngu ai amyu kaji ni kasa dat ai alak mi ahkaw ahkang ngu ai hpe myen ni ninghkap ma ai. Ndai ni gaw shanhte hta hpang naw hkrat nga ai majaw English asuya ading tawk jum nga ai. Dai zawn re ai hpe Myen ni grai n ra ma ai. Shanhte hpe myit garan ya ai nga ma ai. Grau nna dat kasa lata ai lam hta masha jahpan hku n re ai sha amyu hku nna lata ai hpe grau n ra ma ai. 1923 ning hta India kaw shawng lang ai upadi rai nga ai. Dai shaloi mung nlaw ai Muslim ni a matu kaja nga ai raitim India Hindu masha ni gaw amyu hta hkan nna lata ai gaw anhte hpe garan ai lai re ngu tsun lai wa masai.Jinghpaw bumga ginra hpe mung 1895 ning July shata praw langai ya laban hpang langai ya shani kaw nna Bumga masha ni hpe uphkang ai Upadi shahpraw ya sai. Raitimung, Dai gaw Jinghpaw bumga e nga ai Jinghpaw n re ai Myen, Sam, Kala, Miwa ni hte n seng ai.
(Jinghpaw ngu ai ga hkaw gaw = dai ni na Wunpawng sha yawng hpe tsun ai)1895 ning Jinghpaw Bumga The Kachin Hill Tract Regulation hte seng ai upadi gaw lawu na shara kaw nga ai Kachin ni hte sha seng nga ai.

  1. Manmaw kaw nga ai Kachin ni
    2. Myitkyina, Sadung, Sama, Mogaung, Kamaing, Htawgaw, Kachin nga ai Bumga shagu.
    3. Katha Bumga e nga ai Kachin ni.
    4. Putao e nga ai Jinghpaw ni(Nung,Rawang ni yawng lawm)
    5. Mungmyit Sub division de nga ai ni.
    6. Lahta Sam mung Sinli dingdung daw de nga ai Kachin ni.
    Ndai prat hta machyi mat wa ai ni gaw:No. langai mungkan majan ten hta 1916 ning e 85th Burma regiment hpaw nna Mesopotamia de sa gasat ai kaw Myen dap hpe hpang e dawm kau ai hpe grai nra ma ai. Myen ni majan hta n kung ai, bum masha ni hte nchye nga ai, akyang nkaja ai ngu nna Kachin, Kayin, Hkang ni hpe sha matut tawn ai hpe myit machyi dik ai hpe mu lu ai. Dai majaw hpang e Myen dap bai hpaw wa ai shaloi, kaga amyu hpyen dap ni hpe dawm mat wa ai lam shanhte bai galaw lai wa masai.
    (1923-25 ning lapran)1939 ning India hte garan ai hpang she Myen amyu masha ni hpyen dap lawm wa ai.
    Ndai aten hta English Hpyen Dap na masha amyu ni a jahpan hpe lawu de na hku mu ai.

Amyu Masha tsa lam shadang Hpyen shang ai ni

Myen. 75% 472
Kayin. 9.34% 1448
Hkang 2.38% 868
Kachin 1.05% 881

Major Enriquez gaw Kachin ni majan dangjang Bukda Hpungkyi galaw na nga ga sadi la ai. Kaja wa Kurds ni hpe gasat dang ai majaw Major Enriquez gaw Moguk e Hpungkyi tawng marang mi galaw mat ai. (Dukaba Lazum Tang Ji)Ndai Diarchy up hkang lam kajai wa ai shaloi, Sarakaba Maran Robin hte Sarakaba Pangmu Lahpai Zau Tu ni bumga na Du marai 80 hpe woi sa lekmat htu nna English ni kaw Home rule sa hpyi masai. Ndai gaw anhte a labau hta shawng na shanglawt ahkang aya hte shamu shamawt ai rai sai. Ndai sakse ni ya du hkra nga nga ai. (Sara Ugyi Tu Ring, Sarakaba Kareng Naw Tawng)1927 ning March shata hta Hkalup Hpung ni a sasana shang ai 50 ning hpring aten hta
Kachin amyu sha ni laika lu la wa ai hte amyu langai hku byin wa sai. Ga shaga ai ngu ai lam gaw grai ahkrak nga ai. Sagaing Governor Thornton wa a mungga ni hti yu ai shaloi anhte amyu a ntsa e English wa grai myit galai wa sai. Ndai amyu sha ni Hkristan tai wa sai hte Laika lu wa sai, Hpaji sharin nna ningbaw ningla woi awn ai jawng sara, Hpung sara ni grai nga wa sai. Anhte a labau hta sara ngu ai kaw na hpji hpe tam shagawn wa ai prat, Wunpawng hte sara, Laika hte sara,Chyum laika hte hpung sara ni ngu nna nga ai prat rai nga ai. Ndai aten hta grai kalu kaba wa ai.Duwa Labang Shingrip gaw grai chye tsun ai tara kasa shawng tai ai wa re. Dai majaw English ni hpe dangrang kau lu ai. Shi hpe tsun ai, Shingrip e nang zawn re masha 5 nga yang anhte English ni wa ra na re, ya gaw nang hkrai naw re majaw nang madaw hprawng u nga nna Miwa ga de gawt kau ai. Japan prat e sha bai wa ai. Alaw Bum Nhkum krung e si wa sai.1935 ning e India hte Myen mung a matu Diarchy uhphkang lam hpe san ya ma ai. Dai hpe Myen mung masha ni nra nna n-gun madun ai Amyu hta ning nga byin hkra re ai gaw Diarchy uphkang masa hta n law ai Bum Masha Sam, Kachin, Hkang, Kayin ni hpe n shalawm tawn ai majaw Myen ni grai nra ai lam re. Kaja wa nga yang bum masha ni gaw n law timung shanhte a matu makawp maga ra ai Paternalism a majaw rai nga ai. Myen maga hku yu ga nga yang grai n tara ai hku mu nga ai.Ndai Diarchy uphkang masa hpe Myen ni myit ndik ai majaw Simon Commission ngu ai hpaw ai shaloi, Home rule ngu ai gaw Myen mung a matu rai n-ging shi ai, dai hta grau madang tsaw ai India hte arau ginrun tawn ai kaw na garan kau ai masa hpe tang ai.Dai hpang Myen mung gaw India hte kaga ga rai mat sai. Shaloi, tau hkrau mu mada ai Sam ni gaw kalang ta myit hprang nna 1930 kaw nna English asuya a npu nna pyi gaw Gawda ai tara galaw ai shaloi Sam ni hpe India na Kala sawbwa ni a tsang hku shanhte hpe alak mi Madu Uphkang Mung daw (Federated Shan state) ahkaw ahkang masat na lam England du hkra sa tang shawn ma ai. Sibaw Sawbwa Sat Kya On hte Ngyaungshwe
Sawbwa Sat Shwe Thaike ni woi awn ma ai.
Tinang maga de mung sum ai lam nga lai wa sai.

Maigan wa up ai ngu ai gaw kadai wa up yang up tinang maga de dang na hkrai rai nga ai.Mc Mahon line a majaw Wunpawng shani Miwa mung, India mung, hte Myen mung kata hta adaw achyen rawng ra mat ai hpe mu lu ai. Bai nna Miwa mungdan gaw Mcmahon line hpe myit nhkrum ai majaw mi na shanhte a lam hku sa nna Hpimaw, Gawlam, Kang Fang mare masum mang hkang byin wa nhtawm hpang jahtum jaw kau ra ai lam re. Dai lam sha n-ga lamu ga jarit hpe bum kaw na du magam ni hpe mung masat ya ai majaw shada myit nhkrum shangun ai baw byin wa sai. Tawng chuk aya jaw ai majaw Kanau hpung dim wa du du nga timung kahpu wa Tawng chuk aya lu ai rai nna shada grai npyaw lai wa masai. Dai gaw basic colonial rule of divide and rule ngu ai re.Bai matut nna Wunpawng sha ni hpe hpyen de chyu bang ai. English laika n sharin ya ai lam re. Wunpawng sha ni English laika sharin na ahkang n lu ai lam chye lu ai. Mungdu ni nhkraw ai lam American sasana Sara ni tsun ai hpe chye lu ai. Raitim sara Woodbury gaw English laika sasana Jawng e sharin hpang sai re. Dai majaw sha majan rai ndu yang marai masum Hpaji jan mau lu la ai lam chye lu ai.Amyu langai mi gaw mung masa lam Shanglawt lu timung myit masin a dinghpring ai lam nnga yang shanglawt bai gasat ra ai hkrai rai nga ai. Myen mung Shanglawt lu ai hpang mungdan ting majan byin wa sai.

English ni a npu na aten:-Mung masa: Japan majan gasat ai hpe kadun ai hku tsun ga nga yang British Levies hte American Rangers hku nna Wunpawng sha ni shanglawm ai. Grau nna gaw 1941-45 lam ni matsing mai nga ai. 1945 hta March shata hta Gen. Slim gaw Kachin Rangers ni hpe wa kau shangun sai. Majan dang ai daram rai sai. Gen.Slim pyi Miekhtila du mat sai. Dai shaloi 1945 March shata hta Aung San wa Japan hpe rawt malan hpang wa sai. 1945 June 15 ya hta Japan ma mat sai majaw Yangon Prome Road kaw Hpyen parade kaba galaw sai. Ndai aten ni hpe yu yang BIA ni gasat ai tara shang aten gaw shata hku sha rai nga ai. Gen.Slim ni Dorman Smith ni gaw Myen mung kata na Bum masha ni a atsam ni hpe mu ai majaw shanhte a Japan majan awng dang ai hpe asan sha mu lu ai. Dai hta anhte Wunpawng sha ni 35000 daram shang lawm ai lam Enriquez wa a jahpan kaw mu lu ai. Dai pyi Rangers ni a jahpan sha rai nga ai. Dorman Smith gaw anhte bum masha ni a ntsa e mu mada ai lam shai mat wa sai. Anhte Wunpawng sha ni a ntsa e moi na hku sha n myit mai sai hpe Hkaw Hkam wa chye ai. Dai majaw 1945 ning October 17 ya shani English hkawhkam wa a mungga hpe Yangon Town Hall kaw hti dan ai. Dai hta Bum masha ni a lam rawng nga ai.
George Hkaw Hkam a Ning mu.Myen mung e nga ai Bum masha ni hpang de ngai ga num htet ga shaga dat nngai. Dai gaw nanhte a matu uphkang lam alak mi galaw ya ra na hpe myit lu ai. Nanhte a Htunghkring lai len hte kalu kaba wa lu na matu dasang myit ya ra na re. Lani mi na aten hta e nanhte Myen mung hte arau pawng mayu wa ang yang mung shaloi mai pawng ai.Anhte Britisha asuya gaw nanhte a myit hkrum mangrum lam grai myit ya nga ai.

Stevenson a Ning mu.Stevenson gaw 1942 ning october shata kaw nna Myen mung na Bum masha ni hpe uphkang ai wa rai nga ai. Sam mung, Jinghpaw, Hkang mung hkan 15 ning daram bungli galaw yu sai wa re. Shi gaw Sam, Kachin, Hkang, Naga, bum ni hpe alak mi uphkang sharawt mat ya na myit ai. Ndai shara kaw nga ai Ayebaing ni hpe lit jaw nna uphkang mat na myit ai.Dai majaw Dukaba Kumje Tawng hte arau hkawm lai wa yu sai. Dai kata kaw nna Hpaji-hparat hkum hkra Hkamja lam, Hkai sun uphkang lam sharin ya ai. Bum masha ni nan uphkang ai hpaji chye nna uphkang ai hta lawm mat na myit ai. Dai majaw Dukaba Kumje Tawng, Du kaba Zau Jun, Du kaba Shan Lum ni hpe uphkang ai de bang wa ai re. Dai kaw nna bumga masha ni a Hpaji jaw Kongsi hpaw mat wa ya na. Dai kaw nna Upadi galaw ai ahkaw ahkang jaw mat wa na.Dai kaw nna Federal Kongsi ngu ai hpaw mat wa na. Myen mung a Bumga masha ni a Asuya ngu ai hpe hpaw ya na. Jahtum na tsang hta she Myen mung ting na Myen ni hpe pawng wa ya na ngu ai lam masing rai nga ai.Ndai gaw majan e garum hkat ai majaw mung, Bum masha ni a prat kaning rai yang amyu kaba ni hte mayak manghkang nbyin na lam Stevenson wa mu ai re. Myen ni gaw Stevenson a myit magaw ai lam nga tsun ma ai. Ngai hku nna gaw dai zawn n myit ai. Dai lam gaw kaja dik ai lam re hpe mu lu ai. Ndai lam hpe anhte a ningbaw ningla ni myit gahtet ai majaw Stevenson hpe roi n ra ga tsun lai wa sai. Stevenson wa anhte a mai kaja ai lam hpe Hkaw Hkam wa a tsang kaw nna matsun tawn ai re. Sasana sara ni hpe hkungga ai, Sara Han Son hpe laika galaw ya ai majaw English asuya wa shagrau lai wa sai. Anhte bum ga masha ni a prat hpe English wa kaja dik ai hku galaw lai wa sai ngu mu lu ai.

Jinnghpaw Mungdaw Hpyi ai lam.1946 ning January shata 14-19 laman Myitkyina kaw galaw ai Japan hpe dang ai Padang manau hta Myen mung Governor Dorman Smith wa hpe hkalum ma ai, dai kaw Aung San, Bahpe, Than Htun, Kyaw Nyein ni hpe shaga bang dat masai. Ndai Myen salang ni hpe Britisha ni n shaga mayu ai. Nhtoi 5 ya bai jat nna Junuary 24 ya du hkra galaw ma ai. Wunpawng amyu sha ningbaw ningla ni gaw Sama Duwa Sinwa Nawng, Duwa Zau Lawn, Duwa Zau Rip, Duwa Zanhta Sin, Howa Duwa Hkun Hpung ni lawm ma ai. Jinghpaw mungdaw hpyi ma ai. English up ai Prat 1 hte Prat 2 masat na lam ni hpang e bawng ban lai wa masai. English wa hpaji jaw ai Bumga masha ni hpe san san up na ngu ai lam n byin nna Myen hte arau pawng mat wa sai.Nanhte English ni lai wa sai aten e anhte hpe jawng kade wa hpaw ya sata Nga nna tsun lai wa sai. Ndai ga gaw English wa hkyen da ai Bum masha ni a asuya hpe nhkap la ai, Myen hte arau shanglawt la nna kalu kaba nahku myit hkawn ai aten e tsun ai ga rai nga ai. Teng ai, anhte Wunpawng sha ni hpaji chye chyang wa sai majaw Englik mung moi zawn Hpyen kaw jai lang nna Hpaji n sharin ya ai hku n mai galaw sai hpe shi chye nga ai. Ya gaw shabai la n lu sai. Ndai labau hpe yu nna anhte kaning rai ninggam sharawt ra ai ngu ai ya na bungli hpe asan sha mu na matu hkai ai lam rai nga ai.1947 February shata Nampaka e galaw ai zuphpawng
Mungkan e amyu shagu hta galoi mung sadi ra ai Mang hkang ni gaw:1. Amyu langai mi a kumla shapra ai ngu ai gaw nga pra ai lamu ga (Territory hte Boundary) hte seng nga ai.Kaga amyu masha ni Wunpawng buga de law law wa nga madu wa masai. Dai majaw ra lata poi galaw yang anhte buga de law law wa nga madu wa masai. Dai majaw ra lata poi galaw yang anhte buga madu ni hta ahkaw ahkang yawm nga sai. Anhte a masha ni Yangon ga, Mandalay ga hkan htawt mat wa ai. Ndai ni hta Hpaji chye ai lu su ai ni lawm mat wa nga ai. Anthe hta ra lata poi galaw yang Yangon hkan na nga nna Wunpawng sha ni a matu hpa mung dat kasa tai ya na ahkang n nga ai. Anhte a shara e sha anhte Amyu a gawng malai, dat kasa lata mai nga ai. Ti nang buga hpe hpya ai tai wa sai n rai ni.2.Mung masa ahkang aya hte n hprang sut rai, ahkang aya. Disparate allocation of power and resourcesA. Mungdan shagu hta Mung masa ahkang aya garan ai lam hta n rap n ra ai. Nhprang sut rai hpe ka-up ai hta n rap ra ai majaw manghkang byin ai. Nkau mi hta gaw Mung masa hta ka-up lu tim sut masa hta kaga wa ka-up ai. Malaysia hta Malay ni Mung masa jum tim Miwa ni sut hta ka-up nga ai. Anhte a ginra hta Nhprang sut rai, Mali Hka Nmai Hka, ndai ni anhte a rai nga ai.B. Sut lu nga mai lam gaw, Ecology hku hkan nna masing galu hte sa ra ai. Nhprang sut rai ni hpe shama kau ai, Hka ni hkanu shangun ai baw lawan jahkring kau ra ai. Hka hta lamu ga, nhprang rai ni gaw bai gram la mai ai baw n re. Maigan company ni shang nna ka-up ai hpe sadi ra ai. TNC ni hpe sadi ra ai. Mungdan kata na hpaga ga ai ni hpe mung lamu ga n jahten na grai sadi jaw ra ai. Mercury rawng ai hka gaw dai mung na masha ni bawnu n kaja mat wa ai. Lagaw lata n hkum ai ma ni shangai wa ai. Shaning hkying hku nna sha nrai yang bai kaja na n mai ai. Anhte a ginra hta e shinggyim ahkang aya hkrat sum nga ai majaw, mungkan na mungdan kaba ni sut lu nga mai lam hta pat shing dang ai lam hkrum nga ai re. Dai majaw Thai, Singapore, Malaysia, Miwa mung zawn re hkan na company kasha ni shang nna buga nhprang sut rai htum wa nga sai.Mung masha yawng grassroot kaw nna n pawt hpang arau galu kaba ai masing ni jahkrat ra na ga ai. Anhte Miwa ni a kasi ni grai la ra ai. Mung masha a akyu, mung masha a mai kaja lam hpe madung tawn ai, bawngring gan ga lam sha kaja ai. Dai n rai yang lu su ai ni grau lu su, matsan ai ni nau matsan rai nna kalang bai rawt malan ra ai baw byin wa na re.3. Tsun shaga ai ga, Language Policy.Aung San wa gaw Stalin yan Lenin a masa hta amyu ngu nna sawn mai ai gaw 1. Ga shaga hkrum ra ai, 2. Sut lu nga mai lam tsaw ra ai nga tsun ai. Dai majaw ndai ni hpe mungdaw jaw ra ai, nga ai masa galaw wa ai re. Dai majaw tsun shaga ai ga grai ahkyak nga ai. Yawng hkrum mai ai lai ka hta n gun dat wa yang kaja ai. K masum kaw nna woi awn ai, Wunpawng Laika gaw grai kaja sai. Amyu masha ni a laika, ga ni pat shing dang jang mung dai amyu masha ni myit pyaw lu na nre. Dai majaw mungdan mung n ngwi n pyaw lu ai. Mungkan ting na amyu manghkang hta ga shaga ai hte seng ai mung lawm nga ai. Amyu ngu ai hta aga n bung timung amyu sha langai ginru ginsa langai hku masat ma ai.

  1. Nawku makam masham.Dai ni anhte a wuhpung wuhpawng hta mung nawku htung a majaw n garan na grai ahkyak nga ai. Tamil hte Sinhalese ni mung Hindu hte Bukda majan re. Bosnia kaw Muslim-Hkristan, Ireland kaw Hkristan shada. Ndai zawn re ai lam hta anhte a matu manu ai masa lam hpe hkrak woi awn sa mai nga ai. Anhte mungdan e mung Hkristan ni hte mungdan up hkang ai ni a lapran na ningmu grai shai nga ai.Dai ni nawku makam masham masa hku nna mung Karai Kasang amyu masha ni hpe shalawt la ai ngu ai hta shinggyim ahkang aya hte maren Karai Kasang gaw maren mara ahkaw ahkang jaw tawn ai re. Ningpawt Ninghpang 1:26-31 kaw rawng nga ai.Hpaji lam hta mung, Mung masha yawng rap ra chye wa na grai ahkyak nga ai. Ya Pao rawt malan hpung ni gaw Pao laika hpe yawng chye hkra masing jahkrat nna galaw nga ma ai. Latin America hta Mung shawa hpe jasu ya ai chye masum sharin ya ai, tinang a nga pra lam hte Atsuya hpe chye sawn dingdaw yu ai tsang du hkra sharawt ai hte shanhte hpe ka-up sha ai atsuya hpe malan kau ma ai. Mung shawa su hprang na ahkyak ai.Tinang a labau tinang a htunghkring ningmu ni hpe manu shadan ai, tinang a laika ni hpe sharawt sa wa ra ai.Mai Ja Yang Jawng gaw Wunpawng sha ni a matu grai myit mada shara rai wa na re. Canada mung hta Mahawk ngu ai Red Indian masha ni shanhpraw ni a jawng e hkan matep lung ma ai. Shan hte myi man kaji ai. Lani mi na nhtoi hta shanhpraw kasha langai mi hte Red Indian kasha langai mi hkyen tawng kabai hkat nna ga law hkat ai. Lahkawng yan mara lu ma ai. Raitim Red Indian kasha hpe jawng shapraw kau ai. Dai kaw nna Mahawk amyu sha ni tinang a jawng hpe hpaw sa na astuya hpe shawa n gun madun hpang wa ma ai. Hpang e tinang a jawng lu hpaw la ma ai. Dai majaw, tinang a htunghking, labau ngu ai grai ahkyak ai. Maigan wa a htunghking sharin la ai gaw anhte hpe mahtai n jaw lu ai rai.

Dai ni na mungkan masa ni.

Dai ni gaw mungkan ndai hta e Galobalization ngu ai matut mahkai loi wa ai majaw mungkan na hpaga yumga ni ka-up wa ai aten hta e amyu masha ni tinang a htung lai, aga ni n mat hkra galaw wa ra ai majaw Tribalization ngu ai tinang a mungdan langai hku nna kaga nga mat wa ai aten rai nga ai. Ndai galobalization hte Tribalization ngu ai amyu lahkawng a lapran e myit hkrum myit ra ai hte jawm nga pra na matu shakut nga ai aten mung rai nga ai. Ndai lapran hta 1. Tinang a lamu ga, ( Teritory and boundary ).2.Tsun shaga ai ga hte laika ( Language and Literature ) ni 3. Htunghking ngu ai hta sut gan hkringhtawng, num wawn num la ai lai, makam masham, bu hpun mawn sumli, galaw lu galaw sha ai lai hte kaga htung lai ni. 4. Labau ( common history ) zawn re ai hte seng ai lam ni yawng hpe anhte nhten nmat hkra shakut ra na ga ai.Dai ni anhte a mungdan hta grau kaja wa hkra UN hku nna gaw Principled Engagement ngu ai masa jaw jaw, shinggyim ahkang aya hte hpring tsup ai matut mahkai lam galaw na matu shadut nga ai. Asean Mungdan hku nna Constructive Engagement ngu ai shada da garum shingtau let ngwi pyaw lam majing lu wa hkra woi galaw nga ma ai. Ndai masa kata e nahte asak hkrung ra saga ai.

Rev.Maran Ja Gun

 

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *